Doanh nghiệp tham gia thị trường carbon như thế nào?

Thị trường carbon Việt Nam đang từng bước hình thành, tạo ra một cơ chế mới để quản lý phát thải khí nhà kính, thúc đẩy giảm phát thải và hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh. Trong bối cảnh các yêu cầu về kiểm kê khí nhà kính, hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon và giao dịch tín chỉ carbon ngày càng rõ ràng, nhiều doanh nghiệp bắt đầu đặt câu hỏi: doanh nghiệp tham gia thị trường carbon như thế nào và cần chuẩn bị từ đâu? Cùng Môi trường ETM đi tìm câu trả lời trong nội dung dưới đây!

Thị trường carbon là gì?

Thị trường carbon là cơ chế cho phép các chủ thể phát thải khí nhà kính được phân bổ, trao đổi, mua bán hoặc bù trừ lượng phát thải theo quy định. Mục tiêu chính của thị trường carbon là tạo giá trị kinh tế cho hoạt động giảm phát thải, từ đó khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, sử dụng tài nguyên hiệu quả và giảm phát thải khí nhà kính.

Nói đơn giản, khi phát thải carbon được định giá, doanh nghiệp phát thải nhiều sẽ phải chịu chi phí cao hơn. Ngược lại, doanh nghiệp giảm phát thải tốt, vận hành hiệu quả hoặc tạo ra tín chỉ carbon hợp lệ có thể có thêm lợi thế cạnh tranh hoặc nguồn thu mới từ hoạt động giảm phát thải.

Tại Việt Nam, thị trường carbon được phát triển theo định hướng quản lý của Nhà nước, gắn với Luật Bảo vệ môi trường, Nghị định 06/2022/NĐ-CP, Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Đề án thành lập, phát triển thị trường carbon tại Việt Nam theo Quyết định 232/QĐ-TTg. Theo Quyết định 232/QĐ-TTg, Việt Nam định hướng vận hành thí điểm thị trường carbon trước khi vận hành chính thức trên toàn quốc từ năm 2029.

Doanh nghiệp nào có thể tham gia thị trường carbon?

Không phải mọi doanh nghiệp đều tham gia thị trường carbon theo cùng một cách. Tùy quy mô phát thải, lĩnh vực hoạt động và loại dự án giảm phát thải, doanh nghiệp có thể tham gia ở các vai trò khác nhau.

Nhóm thứ nhất là các cơ sở phát thải khí nhà kính lớn thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính và được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Đây là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất khi thị trường carbon vận hành. Doanh nghiệp phải đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải và tuân thủ hạn ngạch được phân bổ.

Nhóm thứ hai là doanh nghiệp có dự án tạo tín chỉ carbon. Những dự án giảm phát thải, hấp thụ khí nhà kính hoặc thay thế công nghệ phát thải cao bằng công nghệ phát thải thấp có thể được xem xét theo các cơ chế tín chỉ phù hợp. Tuy nhiên, không phải dự án xanh nào cũng tự động tạo ra tín chỉ carbon. Dự án cần có phương pháp luận, đường cơ sở, tính bổ sung, hệ thống đo đạc và xác minh rõ ràng.

Nhóm thứ ba là doanh nghiệp có nhu cầu mua tín chỉ carbon hoặc hạn ngạch phát thải để bù trừ lượng phát thải vượt mức cho phép hoặc phục vụ mục tiêu tự nguyện. Đây có thể là doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng, doanh nghiệp xuất khẩu hoặc tổ chức muốn thực hiện cam kết carbon trung hòa.

Nhóm thứ tư là các đơn vị tư vấn, kiểm kê, thẩm định, xác minh, công nghệ, tài chính và vận hành hệ thống môi trường. Nhóm này không nhất thiết là bên phát thải trực tiếp, nhưng đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng dữ liệu, thiết lập hệ thống MRV, triển khai dự án giảm phát thải và chuẩn bị hồ sơ tham gia thị trường.

Doanh nghiệp tham gia thị trường carbon như thế nào?

Để tham gia thị trường carbon Việt Nam, doanh nghiệp nên chuẩn bị theo một lộ trình thực tế gồm 7 bước.

Bước 1: Xác định doanh nghiệp có thuộc diện kiểm kê khí nhà kính hay không

Doanh nghiệp cần rà soát lĩnh vực hoạt động, mức tiêu thụ năng lượng, quy mô sản xuất và danh mục cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính theo quy định hiện hành. Nếu thuộc danh mục, doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch kiểm kê, phân công bộ phận phụ trách và chuẩn bị dữ liệu. Ngay cả khi chưa thuộc diện bắt buộc, doanh nghiệp vẫn nên thực hiện kiểm kê tự nguyện nếu nằm trong chuỗi cung ứng xuất khẩu, có khách hàng yêu cầu ESG hoặc muốn chuẩn bị sớm cho thị trường carbon.

Bước 2: Xác định nguồn phát thải trong nhà máy

Doanh nghiệp cần lập danh mục nguồn phát thải, bao gồm phát thải trực tiếp từ nhiên liệu, lò hơi, máy phát điện, phương tiện nội bộ, quá trình sản xuất; phát thải gián tiếp từ điện năng mua vào; và các nguồn phát thải liên quan khác nếu có. Xác định đúng nguồn phát thải giúp doanh nghiệp tránh bỏ sót dữ liệu, đồng thời nhận diện khu vực có tiềm năng giảm phát thải lớn nhất.

Bước 3: Thu thập dữ liệu và thực hiện kiểm kê khí nhà kính

Dữ liệu kiểm kê có thể bao gồm hóa đơn điện, lượng nhiên liệu tiêu thụ, sản lượng sản xuất, nguyên liệu đầu vào, hóa chất, chất thải, nước thải, thông số vận hành lò hơi, hệ thống xử lý khí thải, hệ thống xử lý nước thải và các hồ sơ liên quan. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa cách lưu trữ dữ liệu để phục vụ báo cáo định kỳ và thẩm định.

Bước 4: Xây dựng hệ thống MRV

Sau khi có dữ liệu ban đầu, doanh nghiệp cần thiết lập hệ thống MRV để đo đạc, báo cáo và xác minh phát thải theo quy trình thống nhất. Hệ thống này có thể gồm biểu mẫu thu thập dữ liệu, phân quyền trách nhiệm, tần suất cập nhật, quy trình kiểm tra nội bộ và hồ sơ chứng minh. MRV càng rõ, khả năng tham gia thị trường carbon càng cao.

Bước 5: Xây dựng kế hoạch giảm phát thải

Doanh nghiệp cần xác định các biện pháp giảm phát thải phù hợp như tiết kiệm điện, thay thế nhiên liệu, tối ưu lò hơi, thu hồi nhiệt, cải tạo hệ thống xử lý nước thải, giảm methane, lắp điện mặt trời, nâng cấp thiết bị hiệu suất cao hoặc tuần hoàn nước và nguyên liệu. Kế hoạch giảm phát thải cần gắn với chi phí đầu tư, hiệu quả tiết kiệm, thời gian hoàn vốn và khả năng tạo tín chỉ carbon nếu đủ điều kiện.

Bước 6: Chuẩn bị hồ sơ tham gia giao dịch tín chỉ carbon

Khi thị trường vận hành, doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch hoặc có tín chỉ carbon hợp lệ cần chuẩn bị hồ sơ đăng ký, tài khoản giao dịch, báo cáo phát thải, kết quả xác minh và các tài liệu theo hướng dẫn của cơ quan quản lý.

Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Nghị định 06/2022/NĐ-CP, trong đó có các quy định liên quan đến tổ chức và phát triển thị trường carbon, cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong nước và quốc tế.

Bước 7: Theo dõi, tối ưu và cập nhật quy định

Thị trường carbon là cơ chế mới, quy định và hướng dẫn kỹ thuật sẽ tiếp tục hoàn thiện. Doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật pháp luật, điều chỉnh kế hoạch giảm phát thải, đào tạo nhân sự phụ trách và tích hợp quản lý carbon vào hệ thống quản trị môi trường, ESG và vận hành sản xuất.

Doanh nghiệp cần tránh những sai lầm nào?

Sai lầm phổ biến nhất là chỉ quan tâm đến mua bán tín chỉ carbon mà chưa có dữ liệu kiểm kê khí nhà kính. Không có dữ liệu phát thải đáng tin cậy, doanh nghiệp khó tham gia thị trường một cách bài bản.

Sai lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa “dự án xanh” và “dự án tạo tín chỉ carbon”. Một dự án tiết kiệm năng lượng hoặc xử lý nước thải tốt có thể giúp giảm phát thải, nhưng chưa chắc tự động tạo tín chỉ carbon nếu không đáp ứng phương pháp luận và yêu cầu xác minh.

Sai lầm thứ ba là chờ đến khi bị bắt buộc mới chuẩn bị. Khi thị trường carbon vận hành chính thức, doanh nghiệp chuẩn bị muộn có thể gặp áp lực về dữ liệu, chi phí tuân thủ và nguồn lực nội bộ.

Sai lầm thứ tư là xem carbon như vấn đề riêng của phòng môi trường. Trên thực tế, quản lý carbon liên quan đến sản xuất, kỹ thuật, tài chính, mua hàng, năng lượng, pháp chế, ESG và chiến lược kinh doanh.

Lời kết

Doanh nghiệp tham gia thị trường carbon như thế nào phụ thuộc vào quy mô phát thải, lĩnh vực hoạt động, nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính và khả năng xây dựng hệ thống MRV. Với doanh nghiệp phát thải lớn, thị trường carbon là yêu cầu tuân thủ cần chuẩn bị sớm. Với doanh nghiệp có tiềm năng giảm phát thải, đây cũng là cơ hội tạo lợi thế cạnh tranh, tiếp cận tài chính xanh và đáp ứng yêu cầu ESG của khách hàng.

Điểm khởi đầu không phải là mua bán tín chỉ carbon, mà là hiểu rõ phát thải của chính doanh nghiệp. Kiểm kê khí nhà kính, thiết lập hệ thống MRV, xây dựng kế hoạch giảm phát thải và chuẩn bị hồ sơ pháp lý là nền tảng để doanh nghiệp tham gia thị trường carbon Việt Nam một cách hiệu quả, minh bạch và bền vững.

Môi trường ETM sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình rà soát phát thải, tối ưu công nghệ xử lý nước thải, khí thải, nước cấp tuần hoàn phù hợp với yêu cầu của thị trường carbon.