Hạt vi nhựa đang hủy hoại môi trường như thế nào?

Theo báo cáo của UNEP (2023), con người hiện đang thải ra hơn 400 triệu tấn nhựa mỗi năm, và một phần lớn trong số đó phân rã thành các hạt vi nhựa có kích thước dưới 5mm, đủ nhỏ để xâm nhập vào cơ thể sinh vật, đủ bền để tồn tại hàng trăm năm trong tự nhiên. Vậy thực sự chúng đang gây ra những tổn thất gì?

Với môi trường đất

Đất không chỉ là nơi cây trồng bén rễ, mà còn là một hệ sinh thái sống động với hàng tỷ vi sinh vật, giun đất, nấm và côn trùng cùng hoạt động để duy trì độ phì nhiêu tự nhiên. Hạt vi nhựa đang phá vỡ hệ thống này từ bên trong với các tác động cụ thể như sau:

• Làm suy giảm cấu trúc đất: Vi nhựa thay đổi độ tơi xốp và khả năng giữ nước của đất. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science of the Total Environment (2022) cho thấy đất nhiễm vi nhựa có khả năng giữ nước giảm tới 23% so với đất sạch, đồng nghĩa với việc cây trồng dễ bị hạn hán cục bộ hơn
• "Đầu độc" chuỗi sinh vật đất: Giun đất nuốt phải vi nhựa sẽ bị rối loạn tiêu hóa, giảm khả năng sinh sản và chết sớm hơn. Nghiên cứu từ Đại học Leiden (Hà Lan) ghi nhận quần thể giun đất giảm tới 18% ở khu vực đất ô nhiễm vi nhựa nặng
• Biến đất thành "bẫy hóa chất": Bề mặt hạt vi nhựa có khả năng hấp phụ các chất độc hại như kim loại nặng (chì, thủy ngân), thuốc trừ sâu và dioxin. Khi tích tụ trong đất, chúng trở thành kho chứa độc tố, ngấm dần vào rễ cây và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nông sản
• Hệ quả thực tế: Năng suất cây trồng ở một số vùng nông nghiệp ô nhiễm vi nhựa cao ghi nhận mức giảm từ 10 - 25%, theo dữ liệu từ FAO (2021).

Với môi trường nước

Nước là con đường phát tán chính của vi nhựa. Từ cống rãnh đô thị, chúng chảy ra sông, từ sông đổ ra biển, rồi theo dòng hải lưu lan khắp đại dương.

• Quy mô ô nhiễm đại dương ở mức báo động: Ước tính hiện có khoảng 171 nghìn tỷ hạt vi nhựa đang trôi nổi trên bề mặt đại dương (nghiên cứu công bố trên PLOS ONE, 2023) tăng gấp đôi so với thập kỷ trước. Mỗi năm thêm khoảng 12 triệu tấn nhựa mới đổ vào biển
• Sinh vật biển lầm tưởng nhựa là thức ăn: Cá, rùa biển, chim biển và cá voi thường xuyên nuốt phải vi nhựa vì chúng có màu sắc và kích thước giống với sinh vật phù du. Từ đó gây tổn thương đường tiêu hóa, suy giảm khả năng sinh sản và gia tăng tỷ lệ tử vong. Theo WWF, hơn 700 loài sinh vật biển đã bị ghi nhận bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm nhựa
• Khuếch đại chất độc qua chuỗi thức ăn: Vi nhựa hấp thụ PCB, dioxin và các hóa chất hữu cơ khó phân hủy. Khi cá nhỏ ăn vi nhựa, cá lớn ăn cá nhỏ, con người ăn cá lớn, nồng độ chất độc được khuếch đại theo từng bậc dinh dưỡng - một hiện tượng gọi là biomagnification (tích lũy sinh học)
• Gánh nặng cho hệ thống xử lý nước: Phần lớn nhà máy xử lý nước hiện tại chưa được thiết kế để lọc các hạt nhỏ hơn 10 micromet. Chi phí nâng cấp công nghệ lọc vi nhựa có thể lên đến hàng tỷ USD - một bài toán nan giải với các quốc gia đang phát triển.

Với môi trường không khí

Ít được nhắc đến hơn, nhưng không kém phần nguy hiểm, vi nhựa trong không khí đang trở thành mối lo ngại toàn cầu.

• Phát tán từ nhiều nguồn khác nhau: Lốp xe mài mòn trên đường, sợi vải tổng hợp từ máy giặt, hoạt động đốt rác thải nhựa ngoài trời… đều phóng thích vi nhựa vào không khí. Tại các thành phố lớn, mật độ vi nhựa trong không khí có thể đạt hàng chục nghìn hạt/m³
• Cộng hưởng với bụi mịn PM2.5: Vi nhựa kết hợp với bụi mịn tạo ra hỗn hợp ô nhiễm phức tạp hơn, khó xử lý hơn và gây hại cho hệ hô hấp nghiêm trọng hơn so với từng loại riêng lẻ
• Góp phần làm trầm trọng biến đổi khí hậu: Quá trình sản xuất và đốt nhựa thải ra CO₂ và methane. Ở cấp độ vi mô hơn, hạt vi nhựa khi phân rã ngoài môi trường cũng giải phóng khí nhà kính, đồng thời làm thay đổi khả năng phản xạ nhiệt của khí quyển.

Tác hại với hệ sinh thái tổng thể

Ba môi trường đất, nước, không khí không tồn tại độc lập. Khi vi nhựa ô nhiễm cả ba, hệ quả tổng hợp là sự sụp đổ từng bước của đa dạng sinh học.

• Chuỗi thức ăn bị nhiễm độc từ gốc: Sinh vật phù du - mắt xích đầu tiên và quan trọng nhất của chuỗi thức ăn biển - đang tiêu thụ vi nhựa thay vì thức ăn thật, làm giảm năng lượng chuyển hóa lên các bậc dinh dưỡng cao hơn
• Nguy cơ tuyệt chủng cục bộ: Khi một loài chủ chốt trong hệ sinh thái suy giảm do tác động của vi nhựa, hiệu ứng domino có thể kéo theo sự sụp đổ của cả quần xã sinh vật trong khu vực đó.

Lời kết

Vi nhựa không phải vấn đề của tương lai, chúng đang hiện diện ngay trong bữa ăn, nguồn nước và không khí chúng ta hít thở mỗi ngày. Ước tính mỗi người trên Trái Đất đang vô tình tiêu thụ khoảng 5 gram vi nhựa mỗi tuần, tương đương trọng lượng một chiếc thẻ tín dụng (WWF, 2019).

Giải quyết vấn đề này đòi hỏi hành động đồng bộ, từ chính sách hạn chế nhựa dùng một lần ở cấp quốc gia, đến việc mỗi cá nhân lựa chọn sản phẩm bền vững hơn trong sinh hoạt hàng ngày. Bởi lẽ, mỗi mảnh nhựa được giảm thiểu hôm nay chính là một hạt vi nhựa ít hơn trong môi trường ngày mai.